Jan 5, 2013

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય-૪૩-અધ્યાય-૬-આત્મસંયમ યોગ

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત  
     PREVIOUS PAGE    
      NEXT PAGE     
       INDEX PAGE       
અધ્યાય-૬-આત્મસંયમ યોગ-૧
જેવી રીતે
-પાણી ને જુદા જુદા પાત્રો માં ભરવાથી પાણી માં ભેદ (ફરક) થતો નથી,
-કે જુદા જુદા માર્ગોથી એક જ સ્થળે પહોંચાય છે,

તેવી રીતે “બ્રહ્મ દૃષ્ટિ” થી જોતાં-યોગ અને સંન્યાસ માં ભેદ (ફરક) નથી.


(૧) જે મનુષ્ય  કર્મો કરી ને તેનાં ફળ ની ઈચ્છા રાખતો નથી, ફળ પર અધિકાર રાખતો નથી-તે યોગી છે.
(૨) જે મનુષ્ય સ્થિતિ-અને પ્રકૃતિ ને અનુરૂપ –જે જે કર્મ કરવાનો પ્રસંગ જે જે કાળે આવે –તે સર્વ-કરવા   
     છતાં પોતાના માં કર્તાપણા ની  (હું કરું છું તેવું) બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થવા દેતો નથી-અને પોતાના ચિત્ત ને
     કદી પણ –ફળ ની આશા તરફ વળવા જ દેતો નથી-તે સન્યાસી છે.

જે સંન્યાસ ના નામે ઓળખાય છે-તે યોગ જ છે.કારણ કે-
“સંકલ્પ” નો સંન્યાસ  (ત્યાગ) વિના કોઈથી પણ “યોગી” થઇ શકાતું જ નથી........(૧-૨)

માત્ર સમજવા માટે –જ –આ વાત ઉદાહરણ થી સમજીએ.
કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ખેતર માં “કેરી ખાવાના  અને વધુ કેરીઓ આવે તો વેચી ને તેમાંથી પૈસા કમાવાના “
“સંકલ્પ” થી-આંબા ના ઝાડ વાવે છે.
અહીં તે ફળ ની ઈચ્છા થી કર્મ કરે છે-અહીં ફળ નો સંકલ્પ છે-માટે આ કર્મ ને યોગ કહી શકાય નહિ.
પણ તે જ આંબા –તે વ્યક્તિ સાર્વજનિક જગ્યા ઉપર ઉગાડે અને તેનું જતન –કરે-તો તે યોગ છે.
કારણ કે અહીં ફળ આવશે તેના પર તે પોતાનો અધિકાર રાખતો નથી. તેનો ફળ માટે કોઈ સંકલ્પ નથી.

હવે જે પૃથ્વી પર આંબા ઉગાડવામાં આવે છે-તે પૃથ્વી-નાના બીજ માંથી મોટું ઝાડ બનાવે છે-
પણ તેના માં હું –આ બીજ ને ઝાડ બનાવું છું-તેવો અહંકાર નથી,કે ફળ ની ઈચ્છા પણ નથી-
એટલે તે પૃથ્વી ને અહીં સંન્યાસી કહી શકાય !!

અધ્યાત્મમાર્ગ માં (ધ્યાન)-યોગ પ્રાપ્ત કરવાની જેને ઈચ્છા હોય, તેને અમુક કર્મો નું આચરણ –એ –
સાધન છે- અને આ કર્મો ને “સાધના” એમ પણ કહી શકાય.(યમ-નિયમ-પ્રાણાયામ-પ્રત્યાહાર વગેરે)

બીજી રીતે કહીએ તો- એમ પણ કહી શકાય કે-
“યોગ” ને જો પર્વત ના શિખરની (સાધ્ય-જે પ્રાપ્ત કરવાનું છે-તે) ઉપમા આપીએ તો-
આ સાધ્ય સુધી પહોંચવા માટે કોઈ સાધન (કર્મ અથવા સાધના) તો કરવું જ પડે છે.
પણ પર્વતના શિખર  (ટોચ) સુધી પહોંચી ગયા પછી-
એટલે કે સાધન અને સાધ્ય બંને એક થઇ ગયા પછી-સાધન (કર્મ) ની જરૂરિયાત સમાપ્ત થાય છે.
કર્મ ની “નિવૃત્તિ” થાય છે. “બ્રહ્મ” સાથે એકતા થવાથી આગળ વધવાની પ્રવૃત્તિ પૂરી થાય છે.
“આત્મા” અને “પરમાત્મા”નું ઐક્ય થવાથી “સમાધિ”  નો લાભ થાય છે.
અને ત્યારે આવો મનુષ્ય એ “યોગારૂઢ” નામથી ઓળખાય છે. (પૂર્ણતા પામે છે-મુક્ત બને છે)

આવું જેને “આત્મજ્ઞાન” પ્રાપ્ત થયું હોય તેને કોઈ દ્વંદ (સુખ-દુઃખ-વગેરે) અસર કરી શકતા નથી,
ઇન્દ્રિયો  (મુખ-વગેરે)  કદાચ કર્મ કરવામાં પ્રવૃત્ત થાય તો પણ વિષયો (સ્વાદ-વગેરે) ની અસર
તેમના પર થતી નથી. શરીર હાલતું ચાલતું અને ક્રિયાઓ-કર્મો કરતુ હોય (જાગ્રત હોય) –તો પણ-
આવો મનુષ્ય –સુતેલાની સ્થિતિ જેવો (સુતેલો હોય તેવો) ઉદાસીન દેખાય છે........(૩-૪)

આત્મા અને પરમાત્માની આવી મિલન ની સ્થિતિ થી અદ્વૈત (એક) સિદ્ધ થાય છે.
અને આવી સ્થિતિ “આત્મા” થી જ પ્રાપ્ત થઇ શકે છે.
આત્મા વડે જ આત્મા નો ઉદ્ધાર થઇ શકે છે.

ભ્રમણાઓ-સંશયો અને અજ્ઞાન થી ભરપૂર સૂતેલો મનુષ્ય-પોતાની નિંદ્રા માં જન્મ-મરણ ના સ્વપ્નાં
જોતો હોય છે-પણ જયારે અકસ્માત જાગી જાય છે-ત્યારે તે બધાં સ્વપ્નો તેને ખોટાં લાગે છે,અને
ત્યારે “હું નિત્ય ચેતન છું” એવો નિશ્ચય થાય છે.
અને આ નિશ્ચય પણ તેને પોતાની મેળે જ (પોતાના આત્માથી જ) થાય છે.

આમ જીવિત અવસ્થા (સ્વપ્ન પૂરું થાય પછી ની જાગ્રત અવસ્થા) અને
મૃત અવસ્થા (સ્વપ્ના માં ની અવસ્થા)- એ બંને નો આધાર –તે મનુષ્ય ના પોતાના પર જ છે.

દેહ (શરીર) કે જે સત્ય નથી- તેનો વિશ્વાસ રાખી-માનવ જયારે –શરીરનું અભિમાન રાખે છે (અહમ)-ત્યારે-
તે તે પોતાનો જ ઘાત  (વધ) કરે છે. પરંતુ-જયારે-
અભિમાન (અહમ) જાય છે ત્યારે જ ભાન થાય કે “હું શરીર નહિ પણ હું ચૈતન્ય –આત્મા છું”

મનુષ્યે આ રીતે –પોતાના આત્મા થી જ તે આત્મા નો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ,એણે હલકો પાડવો જોઈએ નહિ,
કારણકે આત્મા જ આત્મા નો મિત્ર અને આત્મા જ આત્મા નો શત્રુ છે. ...(૫)


જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત  
     PREVIOUS PAGE    
      NEXT PAGE     
       INDEX PAGE