Feb 3, 2013

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય-૫૬-અધ્યાય-૮-અક્ષરબ્રહ્મ યોગ

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત  
અધ્યાય-૮-અક્ષરબ્રહ્મ યોગ-૧
અર્જુન શ્રીકૃષ્ણ ને પૂછે છે-કે-
“બ્રહ્મ” એટલે શું ? “કર્મ” શાનું નામ છે ? “અધ્યાત્મ” શેને કહેવામાં આવે છે ?
“અધિભૂત”-“અધિદૈવ”-“અધિયજ્ઞ” એટલે શું ? 
તે મને જરા વિગત થી સમજાવો.

જેણે અંતઃકરણ ને –સ્વાધીન-કર્યું છે-તે મરણ વખતે તમને કેવી રીતે ઓળખી શકે છે-
તેનું રહસ્ય મને સ્પષ્ટ રીતે સમજાય તેવી રીતે સમજાવો. ....(૧-૨)


શ્રીકૃષ્ણ જવાબ આપતાં કહે છે-કે-

(૧) બ્રહ્મ-અવિનાશી  (જેનો નાશ ન થઇ શકે તેવા-અક્ષર) અને શ્રેષ્ઠ છે.

(૨) અધ્યાત્મ- (અધિ-આત્મ) આ બ્રહ્મ નુ શરીર માં આત્મા રૂપે રહેવું-એટલેકે-હોવું-(“સ્વ”-ભાવ) –તે –

(૩) કર્મ-નો એક સીધો- અર્થ- સત્કાર્ય-બલિદાન (દેવો–સૂર્ય-વગેરે- ને આપેલું બલિદાન)

બલિદાન-એટલે- કે -
જે દેવતાઓ ને રાંધેલા ચોખા વગેરે બલિદાન અપાય છે-તે-યજ્ઞ નુ કર્મ –

યજ્ઞ માં હોમેલું બલિદાન –સૂક્ષ્મરૂપે-સૂર્ય ને પહોંચે છે-સૂર્ય થી વરસાદ અને વરસાદ થી અન્ન –પેદા થાય છે-કે જે અન્ન થી જીવોનું પોષણ થાય છે-એટલે કે યજ્ઞ-કર્મ (સ્વ-ધર્મ રૂપી કર્મ) જીવો નો આધાર છે.

અને આ જ વસ્તુનુ બીજી  રીતે - વર્ણન કરતાં-જ્ઞાનેશ્વર કહે- છે-કે-

--આ જગતની ઉત્પત્તિ  (સર્ગ) શામાંથી અથવા કોનામાંથી થાય છે? –કોણ કરે છે?
   (જગત નો“કર્તા”-કોણ છે?)-
--અને આ જગતનો નાશ  (વિસર્ગ) કોણ કરે છે?(જગત ના નાશ નુ “કારણ” –કોણ છે ?)

તેનું અવલોકન કરવામાં આવે તો-
તેનું મૂળ “અવ્યક્ત”  (દેખી ના શકાય તેવું- બ્રહ્મ) જ છે –એમ જણાય છે.

સાદી ભાષામાં કહીએ તો-
“મૂળ” માં “કર્તા” નું અને “અંત” માં “કારણ” નું- ઠેકાણું જણાતું નથી.(દેખાતું નથી) - તેમ છતાં-
વચ્ચે –“કાર્ય” (જગતની વૃદ્ધિ) –આપોઆપ -થાય છે-
(અવ્યક્ત-બ્રહ્મ- “કર્તા” ના સિવાય પણ”આકારો”-“શરીરો” બને છે)
આ –જે –પ્રક્રિયા (કાર્ય ની પ્રક્રિયા) ચાલી રહી છે- ................તેને “કર્મ” કહે છે.

(૪) અધિભૂત-પંચમહાભૂતો માં રહેલો-
જે પ્રમાણે આકાશ માં વાદળાં બને છે-ત્યારે તે દેખાય છે-અને જયારે તે વરસી જાય છે ત્યારે પછી દેખાતાં નથી, તે પ્રમાણે પંચમહાભૂતો માંથી શરીર બને છે-તે દેખાય છે-અને મૃત્યુ પછી-તે પંચમહાભૂતો છૂટા પડી
જાય છે.અને પોતપોતાના માં મળી જાય છે. પરમાત્મા ની-પ્રકૃતિ- આ ક્રિયા કરે છે-

(૫) અધિદૈવ-દેવો  (સૂર્ય-રામ-કૃષ્ણ -વગેરે) માં રહેલો રહેલો-
આત્મા –એ પંચ-મહાભૂત માંથી બનેલા શરીર નો દેવતા છે-
અને દરેક “દેવ”ના –દેખી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં પણ –એ જ ......આત્મા છે.

(૬) અધિયજ્ઞ-યજ્ઞ માં “કર્મ”રૂપે રહેલો-
શરીર (દેહ) કે જે કર્મ (કાર્ય) રૂપી યજ્ઞ કરે છે-તે કર્મ પણ પ્રકૃતિ ના આધારે  જ થાય છે.
પ્રકૃતિ પરમાત્માને આધીન છે-એટલે પરમાત્મા તે યજ્ઞ માં પણ રહેલો છે...................(૩-૪)

યજ્ઞ ની વ્યાખ્યા આપતાં જ્ઞાનેશ્વર કહે છે-કે-
“વૈરાગ્ય” રૂપી લાકડાં માં “ઇન્દ્રિયો ના સંયમ” રૂપી અગ્નિ સળગાવી,
તેમાં “વિષયરૂપી” દ્રવ્ય ની આહુતિ આપવાનું “યજ્ઞ-કર્મ” છે.

શરીર મરે છે-પણ આત્મા મરતો નથી આવું  “જ્ઞાન” જે જ્ઞાની ને થઇ ગયું છે-તેને ખબર છે-કે-
આત્મા એ પરમાત્મા માં  જ વિલીન  થવાનો છે-(મળી જવાનો છે)-
આ સમજ ને લીધે- તેને ભય રહેતો નથી અને
અંતકાળે –આવો જીવ-જો પરમાત્મા નુ સ્મરણ કરતાં કરતાં જીવ છોડે-
તો તે પરમાત્માના સ્વરૂપ માં જ મળી જાય છે-તેમાં કોઈ શંકા નથી.......(૫)

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત