Oct 24, 2014

પતંજલિના યોગસૂત્રો-11-Yogsutra of Patanjali-Gujarati

જયારે આ અવસ્થાએ -એટલે કે-અસંપ્રજ્ઞાત-કે ચેતનાતીત-અવસ્થાએ પહોંચાય છે-
ત્યારે સમાધિ "નિર્બીજ" થાય છે.
નિર્બીજ સમાધિ શબ્દ થી -એ કહેવા માગે છે કે-
આગળ બતાવેલી-જે સમાધિમાં ભાન રહે,ચિત્તમાં ના તરંગો શાંત થઇ ને તે દાબેલા રહે છે.
તે સમાધિ માં તરંગો "સંસ્કાર" ના સ્વરૂપ માં રહે છે.કે જે યોગ્ય સમય આવતાં તરંગો નુ સ્વરૂપ લે છે.
એટલે કે-તે તરંગ-સંસ્કાર-રૂપી "બીજ" તો રહે જ છે,(તેનો અંકુર ફૂટે પણ ખરો) પણ,

જયારે આ બધા સંસ્કારો નો નાશ થઇ જાય,મન નો સંપૂર્ણ પણે નાશ થઇ જાય (અવ્યકત થઇ જાય)
ત્યારે મનમાં સંસ્કાર-રૂપી બીજો રહેતાં નથી-એટલે એ સમાધિ "નિર્બીજ-સમાધિ" કહેવાય છે.
અને આમ જયારે સંસ્કાર-રૂપી બીજો રહેતાં નથી-ત્યારે- સંસાર-રૂપ-વૃક્ષ ફરી પેદા થતું નથી,
કે નથી થતી જન્મ-મરણ ની અનંત ઘટમાળ......આ સર્વ થી મુક્તિ મળી જાય છે.

અહીં કદાચ કોઈને (તર્ક થી) પ્રશ્ન થાય કે-
જેની અંદર મનનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય,જ્ઞાનનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય,તેવી કોઈ અવસ્થા હોઈ શકે ખરી?

જેમ,આકાશમાં તેજ નાં અતિશય મંદ-કંપનો ની સ્થિતિ ને "અંધકાર" કહેવામાં આવે,
મધ્યમ કંપનો ની સ્થિતિ ને "પ્રકાશ" કહેવામાં આવે, અને
અતિ-ઉચ્ચ કંપનો ની સ્થિતિ પણ પાછી "અંધકાર" થઇ જશે.(અતિ-પ્રકાશમાં આંખો અંજાઈ અંધકાર થાય છે)

તેમ,"અજ્ઞાન" એ નીચામાં નીચી અવસ્થા છે,"જ્ઞાન" એ વચલી અને "જ્ઞાનાતીત" એ સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે.
"જ્ઞાનાતીત" એટલે કે જ્ઞાન ના સંપૂર્ણ અભાવ ની અવસ્થા,અને
નીચલી "અજ્ઞાન" અવસ્થાના બંને છેડા સરખા (અજ્ઞાન વાળા) દેખાય છે.(પણ તે સાચું નથી)
જ્ઞાન-પોતે એક મિશ્રણ -એક રચના કરાયેલી સંયોજક વસ્તુ છે-તે સાચું તત્વ નથી.

હવે પ્રશ્ન થાય કે-આવી વધુ ઉચ્ચ સમાધિ ના નિરંતર અભ્યાસ નુ પરિણામ શું હોઈ શકે?

સોનામાં થી મેલ (ભેગ) કાઢી નાખવા માટે વપરાતાં રસાયણો જેવો આ કિસ્સો છે.જેમ,
કાચા સોનાને.રસાયણો મેળવી ને  જયારે ગાળવામાં આવે છે ત્યારે,મેલ પણ રસાયણો જોડે બળી જાય છે,
તેમ,આ નિરંતર ની ચિત્ત ની  નિરોધ-શક્તિ -એ પૂર્વ ના સંસ્કારો ને અટકાવી દેશે,અને
સાથે સાથે સારા સંસ્કારોને પણ અટકાવશે,પછી-એ સારા-નરસા સંસ્કારો એક બીજા ને દબાવશે,
અને પરિણામે આત્મા-એકલો (સારા-નરસાથી અલિપ્ત,સર્વ-વ્યાપી,સર્વ-શક્તિમાન,અને સર્વજ્ઞ)
પોતાના મહિમા માં પ્રકાશશે.

ત્યારે મનુષ્યને જણાશે કે-પોતાને ના હતો જન્મ,કે ના હતું મૃત્યુ,નથી જરૂર સ્વર્ગ ની કે નથી મૃત્યુલોકની.
ત્યારે,તેને ખબર પડશે કે-તેને આવવાનું નથી કે જવાનું નથી.
જે આવાગમન (આવવા-જવા) વાળું છે-તે તો પ્રકૃતિ છે.અને તેની ગતિ-આત્મા પર પ્રતિબિંબિત થાય છે.

નિરંતર ગતિશીલ રહેતું ચિત્ત -એ પોતાને વિવિધ રૂપોમાં પરિવર્તિત કર્યા કરે છે.અને
આપણે ભ્રમણા થી -માની બેસીએ છીએ કે આપણે એ બધાં વિવિધ રૂપો છીએ.