Jan 14, 2015

RajYog-Gujarati-Swami Vivekanand-રાજયોગ-સ્વામી વિવેકાનંદ-25


ધ્યાન અને સમાધિ

અત્યાર સુધીમાં રાજયોગ ના જુદાં જુદાં પગથિયાંઓનું -ઉપરછલું અવલોકન કરી ગયા,પણ,હજુ,
જે ધ્યેયે આપણ ને રાજયોગ લઇ જવાનો છે-તે એકાગ્રતાના સૂક્ષ્મ પગથિયાં
(ધ્યાન અને સમાધિ) નું હવે અવલોકન કરીએ.

આપણે જોઈએ છીએ કે-જેને "વિચાર-પૂર્વક" નું (જ્ઞાન) કહેવામાં આવે છે તે સર્વ પ્રકારનું જ્ઞાન,
ચેતના સમક્ષ રજુ કરવામાં આવે છે.
નજર સમક્ષ દેખાતી બધી વસ્તુઓ થી આપણ ને ભાન થાય છે કે-આપણે અને તે વસ્તુઓ ત્યાં હાજર છે,
અને તે વસ્તુઓ અને આપણા  અસ્તિત્વ નું પણ તેનાથી ભાન (જ્ઞાન) થાય છે.પણ,
સાથેસાથે આપણા અસ્તિત્વ નો ઘણો મોટો ભાગ એવો છે કે-જેના વિશેનું આપણને ભાન નથી.
એટલે એ-શરીર ની અંદર આવેલી બધી ઇન્દ્રિયો-મગજના જુદાજુદા વિભાગો-વગેરે નું આપણ ને ભાન નથી.

ઉદાહરણ તરીકે -આપણે ખોરાક ખાઈએ છીએ ત્યારે ભાન-પૂર્વક ખાઈએ છીએ,પણ જયારે આપણે તે પચાવીએ છીએ,તેનું આપણ ને ભાન નથી,આપણા થી અજાણપણે તે ખોરાક પચે છે.
જયારે તે ખાધેલા માંથી લોહી બને છે ત્યારે -અને લોહી થી શરીરના સઘળા ભાગને પોષણ મળે છે-
તે પણ અજાણ પણે મળે છે.તેનું આપણ ને ભાન નથી,છતાં આ બધું આપણે એટલેકે આપણું શરીર જ કરે છે.
એમ કહી ના શકાય કે-ખોરાક ખાવાનું જ કામ -કે જેનું આપણને ભાન છે,તે જ માત્ર આપણે કરીએ છીએ,
અને બીજું કામ (પચાવવાનું-વગેરે) કોઈ બીજો કરે છે.

જે જે કાર્યો નું (પચાવવાનું-વગેરે) આપણ ને અત્યારે ભાન નથી-તે દરેક કાર્ય ને સભાન-પણા ની
ભૂમિકાએ લાવી શકાય છે.
જેમ કે દેખીતી રીતે જ હૃદય એ આપણા કાબૂ વગર જ ધબક્યા કરે છે.સામાન્ય રીતે કોઈ પણ મનુષ્ય
પોતાના હૃદય પર કાબૂ ધરાવી શકતો નથી.એ પોતાની મેળે જ ધબક્યે જાય છે.
પરંતુ અમુક તાલીમ લેવાથી,મનુષ્ય હૃદયને પણ કાબૂમાં લાવી શકે છે.અને એજ રીતે શરીરના દરેક ભાગ
પર પણ તાલીમ થી કાબૂ મેળવી શકાય છે.(એ પુરવાર થયેલું છે)

આ એ બતાવે છે કે-શરીરનાં જે કાર્યો આપણા ભાન વગર થયા કરે છે તે આપણાથી જ થાય છે. માત્ર,
આપણે તે અજાણપણે કરી રહ્યા છીએ.
આમ -હવે આપણી પાસે બે-ભૂમિકાઓ (સચેત અને અચેત) છે-કે જેની અંદર "મન" કાર્ય કરે છે.
---પહેલી ભૂમિકા છે "સચેત-ભૂમિકા"
કે જેમાં બધું કામ-કાજ "એ બધું કાર્ય -હું-કરું છું" એવી ભાવનાથી જોડાયેલું હોય છે.જયારે,
---બીજી "અચેત-ભૂમિકા"માં
બધું કામ-કાજ "હું કરું છું" એવી ભાવના -વિના-થતું હોય છે.

નીચલા વર્ગ ના પ્રાણીઓમાં આ "અચેત-કાર્ય" ને "સહજ-વૃત્તિ" કહેવામાં આવે છે-તે પ્રબળ હોય છે,.અને
પ્રાણીઓમાં સર્વોચ્ચ એવા માનવામાં જેને "સચેત-કાર્ય" કહેવામાં આવે છે તે વધુ પ્રબળ હોય છે.

પણ આ બાબત અહીં જ પુરી થતી નથી-આ બેથીયે વધારે  એવી એક ઉચ્ચ અવસ્થા (અતિ-ચેતન) છે કે-
જ્યાં પણ મન કાર્ય કરી શકે છે.અને તે "હું" ભાવના વળી સચેત ભૂમિકા થી યે ઊપર જઈ શકે છે.
અને મન જયારે આ "હું" ભાવના વાળી ભૂમિકા થી ઊપર જાય છે ત્યારે તે ભૂમિકા ને
"સમાધિ-કે અતિ ચેતન અવસ્થા" કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે-આપણે કેવી રીતે જાણવું કે-સમાધિ માં ગયેલ મનુષ્ય-એ -સચેત ભૂમિકા થી ઉપર ગયો છે?
કે પછી સચેત ભૂમિકા થી નીચે ગયો છે?
કારણ કે આ બંને કિસ્સાઓમાં -તેના કાર્યો તો "હું" ભાવના વિના જ થયેલાં -સામાન્ય રીતે દેખાય છે.
આ પ્રશ્ન નો ઉત્તર એ છે કે-અચેત અને અતિચેતન-એ બે ભૂમિકાઓ ના "પરિણામ" પરથી,સમજી શકાય છે -
કે કેવા પ્રકારની ભૂમિકા માં પ્રવેશ્યો હતો.


   PREVIOUS PAGE          
        NEXT PAGE       
      INDEX PAGE