જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય-૧૨

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત 
     PREVIOUS PAGE    
      NEXT PAGE 
       INDEX PAGE
અધ્યાય-૨ -૧૧
કુશળ મનોવૈજ્ઞાનિક-શ્રીકૃષ્ણે-
(૧) સહુ પ્રથમ તો –અર્જુન ને સાચું જ્ઞાન (આત્મા અને શરીર નું જ્ઞાન) આપ્યું.અને કહ્યું કે-
આ બધાં શરીરો છે. જે માયાથી પેદા થયેલાં છે.
આ શરીરો તે આત્મા નથી.
આત્મા એક ચૈતન્ય છે –કે જેનાથી શરીર ને જીવન મળે છે.અને આત્મા ના વિદાય થી મૃત્યુ મળે છે.
જે જન્મે છે-તે મરે છે. શરીર નું જન્મ મૃત્યુ છે-આત્મા નું નથી.
એટલે મનુષ્ય મરનાર પણ નથી અને મારનાર પણ નથી. એમ સમજાવી યુદ્ધ કરવાનું કહ્યું.

પણ અર્જુન ના સંશયો ગયા નહિ-તે સાંભળે તો ને ? તે તો હજી -પોતાના વિચારો માં મસ્ત છે.

(૨) એટલે તેમણે –સ્વ-ધર્મ એટલે કે ક્ષત્રિય તરીકે નો ધર્મ એ યુદ્ધ કરવાનો છે. એમ સમજાવ્યું.

પણ અર્જુન ની -હજુએ એની એ જ દશા છે.

એટલે હવે કૃષ્ણ થોડી સ્ટ્રેટેજી (વ્યૂહ) બદલે છે.
મૂળભૂત રીતે તો કૃષ્ણ ના આ બધા વ્યૂહો  અર્જુન ને –આ યુદ્ધ ના “કર્મ” માટે તૈયાર કરવા માટેના છે.
અને અર્જુન ની  અસ્થિર “બુદ્ધિ” આ કર્મ માટે તૈયાર થતી નથી.

એટલે હવે “જ્ઞાન” અને “સ્વ-ધર્મ” ના ઉપદેશ  પછી, કર્મયોગ વિષેની “બુદ્ધિ” ની વાત કરે છે.અને -
કર્મયોગ વિષેની બુદ્ધિ (જ્ઞાન) સમજાવે છે. ધર્મયુદ્ધ નું કર્મ કરવા માટે સમજાવે છે.
અને ધીરે ધીરે કરી ને સ્થિર બુદ્ધિ (સ્થિતપ્રજ્ઞ) –કોને કહેવાય તેનો ઉપદેશ કરે છે.

કર્મયોગ વિષે વિસ્તારથી ત્રીજા અધ્યાય માં આવશે.
અહીં માત્ર કર્મયોગની “બુદ્ધિ” (જ્ઞાન) ની વાત કહી છે.
કારણકે બધો ગરબડ-ગોટાળો “બુદ્ધિ” ના કારણે થયો છે. એટલે જ
કર્મ વિષે નો -આ “બુદ્ધિયોગ” અહીં ઉમેર્યો  છે.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે -કે-
કૌરવોને યુદ્ધ નહિ કરવા અને રાજ્યભાગ આપવા સમજાવવામાં આવેલા હતા.
કૌરવો ધર્મ સમજવા માટે તૈયાર નહોતા-તેથી ધર્મ ને માટે યુદ્ધ નું (કર્મનું) નિર્માણ થયું છે.
અને આ ધર્મ-યુદ્ધ ના કર્મ ને બુદ્ધિથી વિચારવાથી-અને થોડા બુદ્ધિવાળા થઇ ને વિચારવામાં આવે તો-
નિષ્કામ બુદ્ધિથી કર્મ કરવા થી કોઈ કર્મ નું બંધન પ્રાપ્ત થતું નથી. (૩૯)

“કામ” શબ્દ ઉપર થી “નિષ્કામ” શબ્દ આવ્યો છે.
કામ શબ્દ ના ઘણી જુદી જુદી રીતે અર્થ કરવામાં આવે છે. પણ અહીં  નિષ્કામ –શબ્દ નો અર્થ સમજવા -
આપણે “કામ” નો એક સર્વ-સામાન્ય અર્થ લઈએ.

કામ એટલે-પોતાની પાસે જે નથી તે પામવાની ઈચ્છા-અથવા-
પોતાની પાસે છે તેનાથી વધુ પામવાની ઈચ્છા.

એટલે જે બુદ્ધિ -કામી છે-તેની બુદ્ધિ ને હંમેશ કંઈક ને કંઈક  જોઈએ છે. અથવા તો વધુ ને વધુ જોઈએ છે.

ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ-તો-
કોઈ મનુષ્ય ને સંતાન નથી. અને સંતાન માટે પ્રભુ ની સેવા કરે છે-અને જો પ્રભુ સંતાન આપે-
તો પછી સંતાન ની માયામાં-આશક્તિ માં પ્રભુ ને ભૂલી જાય.
અને જો તેને સંતાન ન થાય તો –તે પ્રભુ ની સેવા છોડી દે. આ મનુષ્ય ની બુદ્ધિ ને “કામી” કહી શકાય.
આવી બુદ્ધિ ને “અનિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ” પણ કહે છે.

અને કોઈ મહાત્મા –માત્ર પ્રભુ ની પ્રાપ્તિ ના માર્ગ પર ચાલે  અને માર્ગ માં મળતાં ફળો પર –
પોતાનો નહિ પણ પ્રભુ નો જ અધિકાર છે-પ્રભુએ આપેલાં ફળો પ્રભુ ના જ છે-એમ સમજી –
ફળ માં આશક્ત થયા વિના –વિવેક થી ફળ ને ભોગવે તો –તે મહાત્મા ની બુદ્ધિ-“ નિષ્કામ” કહેવાય.
આવી- “નિષ્કામ બુદ્ધિ” –કે જેને “નિશ્ચયાત્મક-બુદ્ધિ” અથવા “સદબુદ્ધિ” પણ કહે છે-

(ક્રમશઃ)


જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત  (રજૂઆત-અનિલ પ્રવિણભાઈ શુક્લ)
     PREVIOUS PAGE    
      NEXT PAGE 
       INDEX PAGE