Mar 25, 2013

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય-૭૮-અધ્યાય-૧૩-ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગ

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત  
            PREVIOUS PAGE
         NEXT PAGE 
          INDEX PAGE      
અધ્યાય-૧૩-ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગ-૧

આગળના અધ્યાય-૧૨-ભક્તિયોગ માં તેરમા શ્લોક થી અંત સુધી,
પરમાત્મા ના પ્રિય ભક્ત નું વર્ણન કર્યું છે.
હવે પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થાય છે-કે-“તે ભક્ત ને “સત્ય” નું કેવા પ્રકારનું જ્ઞાન હોવું જોઈએ ?”

એટલે જ અર્જુન કહે છે-કે- હે કૃષ્ણ,--- ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ---પ્રકૃતિ અને પુરુષ--- જ્ઞાન અને જ્ઞેય
આ વિષે હું જાણવા ઈચ્છું છું.(૧)

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે-કે-આ દેહ (શરીર) ને ક્ષેત્ર અને જે એ ક્ષેત્ર ને જાણે છે (માલિક)-તે ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.(૨)

સીધી સાદી ભાષામાં કહીએ-તો-જો ક્ષેત્ર ને આપણે ખેતર કહીએ તો –આ ખેતર તે શરીર છે.
અને ખેતર નો માલિક કે-જે- તે ખેતર ને બરોબર જાણે છે-તે ક્ષેત્રજ્ઞ છે.
ખેતર નો માલિક ખેતર નું પોષણ કરે છે.

શરીર ને જો ક્ષેત્ર (ખેતર) કહીએ તો શરીર માં આત્મા રૂપે રહેલ પરમાત્મા એ ક્ષેત્રજ્ઞ છે.
અને આ પરમાત્મા ઘણાં બધાં ક્ષેત્ર (ખેતર) માં –આત્મા રૂપે-રહી તેના માલિક તરીકે –
તે શરીર નું (ક્ષેત્ર-ખેતર) નું પોષણ કરે છે.

જગતનાં બધાં જુદી જુદી જાતનાં શરીરો (ક્ષેત્રો (ખેતરો) ના જુદાજુદા પ્રકારો -જુદાજુદા વિકારો ને લીધે છે.
અને એથી જ તે શરીરો થી (ક્ષેત્રોથી) જુદા જુદા કાર્યો ઉત્પન્ન થાય છે.-પરંતુ-
પરમાત્મા (ક્ષેત્રજ્ઞ-આત્મા) –આ બધાનો માલિક હોવાં છતાં-તેને તેની સાથે (શરીરો સાથે-ક્ષેત્ર સાથે)
કોઈ જ લેવા દેવા નથી.

આ ક્ષેત્ર (શરીર) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (પરમાત્મા) નું  જે જ્ઞાન છે- અથવા તો –
જે જ્ઞાન થી ક્ષેત્ર (શરીર) અને ક્ષેત્રજ્ઞ  (પરમાત્મા) ના જાણી શકાય છે તે જ સાચું જ્ઞાન છે.

ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ નું જ્ઞાન ઋષિઓએ બહુ પ્રકારે કહેલું છે.વેદો માં વિભાગપૂર્વક તેનું નિરૂપણ કર્યું છે.
બ્રહ્મસૂત્રો ના પદો માં પણ આ જ્ઞાન વર્ણવાયેલું છે. (૨-૩-૪-૫)

સાડાત્રણ હાથ નું શરીર (ક્ષેત્ર) કેવી રીતે બને છે ? કયા વિકારો થી તેની વૃદ્ધિ થાય છે ?ક્ષેત્ર કોનું છે ?
એવા કેટલાય પ્રશ્નો ના જવાબ ખોળવા,શ્રુતિઓ,તર્કશાસ્ત્ર ,ષટશાસ્ત્રો –વચ્ચે ચર્ચાઓ અને ઉહાપોહ ચાલ્યા કરેલો છે,બધાં વાદવિવાદો કરે છે,પણ એક મત થતો નથી.
જુદા જુદા વાદો –સંપ્રદાયો જુદું જુદું કહે છે.

કર્મવાદીઓ કહે છે- કે –શરીર (ક્ષેત્ર) જીવ  (આત્મા-ચૈતન્ય) ના તાબામાં છે. અને તેની સર્વ વ્યવસ્થા
“પ્રાણ”  ને સોંપવામાં આવી છે.

સાંખ્યવાદીઓ કહે છે-કે-શરીર (ક્ષેત્ર) એ જીવ (આત્મા-ચૈતન્ય) ના તાબા માં નથી, જીવ (આત્મા) તો એક વટેમાર્ગુ છે,અને ભ્રમણ કરતો કરતો તે શરીર (ક્ષેત્ર)  માં થોડોક (અમુક) સમય માટે જ વાસ કરે છે.
પ્રાણ –તો પહેરેગીર હોવાથી –જાગ્રત રહી શરીર  (ક્ષેત્ર) નું રક્ષણ કરે છે.

બીજા અસંખ્ય વાદો –વાદવિવાદ કરી ને થાકી ગયા છે,ખરેખરી રીતે આ શરીર (ક્ષેત્ર) કોનું છે ?
તે કોઈ થી પણ નિશ્ચિત કહી શકાતું નથી.

પણ અહીં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે-કે-
--પંચ મહાભૂતો (આકાશ,વાયુ,અગ્નિ,જળ,પૃથ્વી)
--અહંકાર-પ્રકૃતિ -મન--બુદ્ધિ
--દશ ઇન્દ્રિયો (પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો-પાંચ કર્મેન્દ્રિયો)
--દશ વિષયો (દશ ઇન્દ્રિયો ના દશ વિષયો-જેવા કે સ્વાદ-વગેરે)
--વિકારો (સુખ,દુઃખ,દ્વેષ,ઈચ્છા,ચેતના,ધૃતિ સંઘાત)

આ ક્ષેત્ર (શરીર) નાં તત્વો છે.    (શરીર-ક્ષેત્ર –આ તત્વો નું બનેલું છે)......... (૬-૭)



જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત  
            PREVIOUS PAGE
         NEXT PAGE 
          INDEX PAGE