Oct 26, 2014

પતંજલિના યોગસૂત્રો-14-Yogsutra of Patanjali-Gujarati

થોડુંક આગળ વિચારવામાં આવે તો સમજાય છે કે-એક વિચાર ની જોડે એ  "એક જ" શબ્દ હોવો
આવશ્યક નથી.કારણકે -
દુનિયાના જુદા જુદા દેશોમાં વિચાર ભલે એક હોય,પણ દરેક દેશની ભાષા ને લીધે તે વિચારને
જુદા જુદા શબ્દ અને ઉચ્ચાર લાગુ પડવાના.
દરેક વિચાર ને વ્યક્ત કરવા એક શબ્દ હોવો જ જોઈએ.પણ માનો કે- "અ" શબ્દ છે તેનો
ઉચ્ચાર કે ધ્વનિ એક જ હોતો નથી. તે "અ" એ જુદા જુદા દેશોમાં જુદી જુદી રીતે બોલાય છે.

યોગસૂત્ર ના ભાષ્યકારો કહે છે કે-ભલે વિચાર-અને-શબ્દ વચ્ચે નો આ સંબંધ કુદરતી છે,તો પણ તેનો
અર્થ એ નથી કે-એક વિચાર અને એક શબ્દ સાથે નો ઉચ્ચાર સંબંધ અફર છે.(ઉચ્ચાર જુદા હોઈ શકે)

"ઈશ્વર" ને જો અહીં "વિચાર" સાથે સરખાવીએ તો-
આ ઈશ્વર-વિચાર એ સેંકડો શબ્દો સાથે જોડાયેલો છે.અને દરેક શબ્દ એ ઈશ્વરના "પ્રતિક-રૂપે" છે.
અને આ પ્રતિક-રૂપી શબ્દ થી સૂચિત-વસ્તુ-ઈશ્વર ને ઓળખવામાં આવે છે-
પણ આ સેંકડો "પ્રતિકો"માં કોઈ એક સર્વ સામાન્ય પ્રતિક હોવું જ જોઈએ-કે જેનાથી-
ઈશ્વર (સૂચિત-વસ્તુ) ને ઓળખાવવામાં આવે-અને તે -સર્વ સામાન્ય "પ્રતિક શબ્દ" છે -પ્રણવ- ॐ

કોઈ પણ ઉચ્ચાર,ગળામાં ના ધ્વનિ-યંત્ર (સ્વર-પેટી) અને
જીભ-તથા-તાળવા ના "ઉચ્ચાર-ફલક" ને આધારે થાય છે.
ॐ  (અ-ઊ-મ) એ સઘળા ઉચ્ચારો નો એક  આધાર છે,કે જેનો
પહેલો અક્ષર "અ" એ મૂળ ઉચ્ચાર છે,સર્વ ઉચ્ચારો ની ચાવી રૂપ છે,કે જેનો ઉચ્ચાર એ જીભ કે તાળવાના
કોઈ પણ ભાગને અડ્યા વગર થાય છે.
બીજો અક્ષર  "ઊ" તાળવા (ઉચ્ચાર-ફલક) ના છેક મૂળમાં થી શરૂ થઇ અંત (છેડા) સુધી આળોટે છે,
અને ત્રીજો "મ" એ છેલ્લો અક્ષર હોઠ બંધ કરવાથી બોલાય છે.
આ રીતે ॐ એ આખી ઉચ્ચાર ક્રિયા ના પ્રતિનિધિ અને મૂળ ના જેવો છે.અને એટલે ઈશ્વર નો પ્રતિક શબ્દ છે.

  • तज्जपस्तदर्थभावनम्  (૨૮)

આ ॐ નો જપ અને તેના અર્થ નુ ધ્યાન  એ એક ઉપાય  છે.(૨૮)

આગળ આપણે જે સંસ્કારો નો સિદ્ધાંત જોયો,તે મુજબ,સંસ્કારો નો કુલ સરવાળો મન ની અંદર રહે છે.
તે સંસ્કારો ભલે ધીરે ધીરે સૂક્ષ્મ થતા જાય પણ,મનમાં રહે છે તો ખરા જ .
અને જેવી તેમણે કોઈ યોગ્ય ઉત્તેજના (ચીમટી) મળે એટલે તરત જ તે જાગ્રત થાય છે.
"જપ" એ મનમાં રહેલ આધ્યાત્મિક સંસ્કારો ને આપી શકાય તેવી મોટામાં મોટી "ઉત્તેજના" છે.

કહ્યું છે કે-એક ક્ષણ નો પણ સત્સંગ (સંત-સમાગમ) એ ભવ-સાગર તરવાને નૌકા સમાન છે.
તેમ,આ ॐ નો જપ અને તેના અર્થ નુ ચિંતન,એ મનમાં ને મનમાં સત્સંગ સમાન છે.
પ્રથમ અભ્યાસ અને પછી તે અભ્યાસ પર ધ્યાન કરવાથી અંતર પ્રકાશમય બની આત્મા પ્રગટ થાય છે.

  • ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च  (૨૯)

તેથી (જપથી) અંતર-દૃષ્ટિ ની પ્રાપ્તિ અને યોગમાં આવતા વિઘ્નો નો નાશ થાય છે. (૨૯)