Oct 22, 2014

પતંજલિના યોગસૂત્રો-9-Yogsutra of Patanjali-Gujarati

આ પ્રકૃતિ કે જેને વિદ્વાનો,માયા,અવિદ્યા-વગેરેથી ઓળખાવે છે,તે "પ્રકૃત્તિ" શબ્દમાં "મન" નો
પણ સમાવેશ થઇ જાય છે.એટલે-મન-વિચાર થી માંડીને જડ દ્રવ્યો અને જે પણ આંખ ને દેખાય છે-
તે સર્વ સ્થૂળ માં સ્થૂળ પદાર્થો-તે પ્રકૃતિ નું "વ્યક્ત-સ્વ-રૂપ" છે.

અને આ "પ્રકૃતિ" એ મનુષ્ય ના આત્મા (પુરુષ) ને ઢાંકી દે છે.અને
પ્રકૃતિ નું આવરણ કોઈ રીતે (ગુણો પ્રત્યે વિતૃષ્ણાથી) હટી જાય,તો પુરુષ (આત્મા) પ્રગટ થાય છે.
એટલે કે આગળ બતાવ્યું તેમ
વૈરાગ્ય (ગુણો પ્રત્યેનો) એ "આત્મા" (પુરુષ) ના પ્રાગટ્ય માટે-મોટામાં મોટી  સહાય છે.

"યોગ" ની વ્યાખ્યા પછી -હવે-"સમાધિ" (સંપૂર્ણ એકાગ્રતા) ની "વ્યાખ્યા" આપવામાં આવી છે.

  • वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः (૧૭)

સંપ્રજ્ઞાત (સત્ય-યથાર્થ જ્ઞાનવાળી) સમાધિ (યોગ) તેને કહે છે કે-જેમાં-
(૧) વિતર્ક (તર્ક-શક્તિ)  (૨)  વિચાર (વિવેક-બુદ્ધિ) (૩) આનંદ (૪) અસ્મિતા ("હું"પણા નુ સામાન્ય ભાન)-
અનુક્રમે રહેલાં હોય. (૧૭)

સમાધિ ના બે પ્રકાર છે- (૧) સંપ્રજ્ઞાત-કે જે જ્ઞાન આપે છે પણ મુક્તિ નહિ.  (૨) અસંપ્રજ્ઞાત-મુક્તિ આપે છે.

સંપ્રજ્ઞાત -ના ચાર પ્રકાર છે-વિતર્ક-વિચાર-આનંદ અને -અસ્મિતા
કે જેમાં પ્રથમ "વિતર્ક"  (સવિતર્ક) માં મન "એક" પદાર્થ (તત્વ)ને બીજા પદાર્થો (તત્વો)થી અલગ પાડીને-
તે પદાર્થ (તત્વ) પર વારંવાર ધ્યાન કર્યા કરે છે.
જે  ધ્યાનમાં ધ્યાન નો વિષય-બહારનાં "સ્થૂળ-તત્વો" હોય,તે ધ્યાન ને "સવિતર્ક" કહે છે.

વિતર્ક એટલે -પ્રશ્ન.અને સવિતર્ક એટલે પ્રશ્ન સહિત.

એટલેકે-જાણે મન તે કોઈ એક સ્થૂળ તત્વ ને વારંવાર પ્રશ્ન પૂછે છે કે જેથી-તે તત્વ-
પોતાના વિશેનાં "સત્યો" અને પોતાની "શક્તિઓ" પોતાના પર ધ્યાન કરનાર ને આપી દે છે.
આ શક્તિઓને "સિદ્ધિઓ" કહે છે કે જે સિદ્ધિઓ સંસાર ના ભોગ ની શોધમાં લાગી જાય છે,
અને મુક્તિ આપતી નથી.

"આ સંસારમાં સુખ-ભોગ જેવું કશું છે જ નહિ-સુખ-ભોગ ની સઘળી શોધ વ્યર્થ છે."
આવો પ્રાચીનમાં પ્રાચીન પાઠ,મનુષ્યને મળતો રહ્યો છે,પણ તે પાઠ શીખવાનું તેને અતિશય કઠિન પડે છે.
પણ જયારે તે ખરેખર શીખે છે-ત્યારે તે પ્રકૃતિના પંજામાંથી નીકળી જાય છે-ને "મુક્ત" થાય છે.

જેને સિદ્ધિઓ કહે છે-તે મેળવવી -એટલે સંસાર-બંધન ને વધુ મજબૂત કરવું.અને અંતે દુઃખ વધારવું.
પતંજલિ એ આ યોગ-વિજ્ઞાન ના વૈજ્ઞાનિક છે-અને આ વિજ્ઞાન ની એક "શક્યતા" (એટલે કે સિદ્ધિઓ )
તરફ તેમણે નિર્દેશ કર્યો છે,પણ તે સિદ્ધિઓ સામે સાવચેત કરવાની એક પણ તક ચૂકતા નથી.
ને કહી દે છે-કે તે સિદ્ધિઓ મુક્તિ આપી શકશે નહિ.