Dec 31, 2014

RajYog-Gujarati-Swami Vivekanand-રાજયોગ-સ્વામી વિવેકાનંદ-11


પ્રાણ

પ્રાણાયામ વિશે ઘણા બધા લોકો એમ ધારે છે (વિચારે છે) કે -પ્રાણાયામ એટલે "શ્વાસ વિશે કંઈક".......

પણ ખરી રીતે તો તેમ નથી,શ્વાસ ને તો પ્રાણાયામ સાથે ઘણી જ થોડી નિસ્બત છે.
અને તે જે કંઈ પણ થોડી નિસ્બત છે -તે એ છે કે-
"શ્વાસક્રિયા" એ -જે અનેક "ક્રિયા"ઓ દ્વારા આપણે ખરો પ્રાણાયામ કરીએ છીએ-તેમાંની એક "ક્રિયા" છે.

પ્રાણાયામ નો ખરો અર્થ છે-"પ્રાણ" પર નો કાબૂ.
અહીં આપણે "પ્રાણ" એટલે શું? અને તેના પર નો "કાબૂ" એટલે શું ? તે સમજવા નો પ્રયત્ન કરીએ.

ભારતીય દર્શન-શાસ્ત્ર પ્રમાણે -સમગ્ર વિશ્વ એ બે તત્વો નું બનેલું છે.તેમાંના એક મૂળ તત્વ ને તેઓ
"આકાશ" કહે છે.(અને જે "પ્રાણ" ની "શક્તિ"વડે આકાશ "વિશ્વ-રૂપે" બને છે તે "પ્રાણ" નું  "બીજું તત્વ" છે)
આકાશ "સર્વ-વ્યાપી" છે, સર્વમાં ઓતપ્રોત થઈને રહેલું છે.અને તે આકાશ,એ સર્વ ની "સત્તા-રૂપ" છે.

જે કોઈ વસ્તુ "સંયોજન" ના "પરિણામ-રૂપ"  છે-તે આકાશ માંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે.
આકાશ-તત્વ જ "હવા-રૂપે" થઇ રહેલ છે,આકાશ જ "સૂર્ય-રૂપે" બને છે,
આકાશ જ "પ્રવાહી (જળ) રૂપે" થઇ રહેલ છે,અને આકાશ જ "ઘન-પદાર્થો (પૃથ્વી) રૂપે" થઇ રહેલ છે.
આ રીતે આકાશ જ સૂર્ય,ચંદ્ર,પૃથ્વી,તારાઓ બને છે અને આકાશ જ માનવ-શરીર,પ્રાણી,વનસ્પતિ-
વગેરે વગેરે- જે જે આપણી નજરે ચડે છે -અને જેનો અનુભવ કરી શકીએ છીએ-તે-એકેએક આકાર બને છે.
દરેકે દરેક પદાર્થ (વસ્તુ) -કે જે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,તે દરેકેદરેક -વસ્તુરૂપે આકાશ જ બની રહેલ છે.

પણ આ આકાશ નો ઇન્દ્રિયો વડે સામાન્ય-રીતે  અનુભવ થઇ શકતો નથી.
કારણ કે તે એટલું બધું સૂક્ષ્મ છે કે તે સર્વ પ્રકારના સામાન્ય અનુભવો થી પર છે.પણ,
તે જયારે આકાર ધરે છે ત્યારે તે આકાર ને જોઈ શકાય કે અનુભવી શકાય.
સૃષ્ટિ ના આરંભ માં કેવળ આ "આકાશ" જ  હોય છે. અને "કલ્પ" (સમય નું માપ) ને અંતે,
સઘળું (ઘન પદાર્થો-પ્રવાહી પદાર્થો-વાયુઓ વગેરે સર્વ) એ જ આકાશમાં લય પામી જાય છે.
અને ફરીથી પાછી સૃષ્ટિ એ આકાશમાં થી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

હવે પ્રશ્ન થાય કે-કઈ "શક્તિ" વડે આ આકાશ "વિશ્વ-રૂપે" બને છે?
તો તેનો જવાબ છે-"પ્રાણ ની શક્તિ વડે" આ આકાશ વિશ્વ-રૂપે બને છે.

જેવી રીતે,ઉપર બતાવ્યું તેમ-આકાશ આ વિશ્વ નું અનંત,સર્વ-વ્યાપી-ઉપાદાન "કારણ" છે,
તેવી રીતે, "પ્રાણ" (શક્તિ) આ વિશ્વ ની અનંત,સર્વ-વ્યાપી "સર્જન-શક્તિ" છે.
જેમ,કલ્પ ના પ્રારંભ અને કલ્પ ના અંતે-સર્વ કંઈ આકાશ-રૂપ થઇ જાય છે-
તેમ,વિશ્વ નાં જે બળો (શક્તિ) છે તે સઘળાં કલ્પ ના આરંભે અને
અંતે-"પ્રાણ" (શક્તિ)માં પાછાં સમાઈ જાય છે.

કલ્પ ની (સૃષ્ટિ ના આરંભ નો સમય)  શરૂઆતમાં -
જેને આપણે "શક્તિ" (બળ) કહીએ છે તે સર્વ કંઈ આ "પ્રાણ" (શક્તિ)માંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આ પ્રાણ જ  ગતિ-રૂપે,ચુંબક-શક્તિ રૂપે,ગુરુત્વાકર્ષણ-રૂપે.શરીર ની ક્રિયાઓ-રૂપે,જ્ઞાન-તંતુઓ ના પ્રવાહ-રૂપે,
વિચાર-શક્તિ-રૂપે ----પ્રગટ થાય છે.......
વિચાર થી માંડી ને છેક નીચામાં નીચી કોટિના બળ -સુધીનું સર્વ કંઈ "પ્રાણ" (શક્તિ) નો જ પ્રકાર છે.

આમ,વિશ્વ ની અંદરના સર્વ બળો (શક્તિ)-પછી તે માનસિક હોય કે શારીરિક હોય-
તે સર્વ નો જયારે મૂળ અવસ્થામાં લય થઇ જાય છે ત્યારે તેનો સરવાળો-એ "પ્રાણ" છે.

જયારે કંઈ પણ (સત્ કે અસત્) નહોતું અને જયારે અંધકારને ય અંધકાર આવરી રહ્યો હતો,
ત્યારે શેનું અસ્તિત્વ હતું? તો કહે છે કે-
ત્યારે "આકાશ" નું "ગતિ-રહિત- અવસ્થા"માં અસ્તિત્વ હતું.
"પ્રાણ" ની "સ્થૂળ-ભૌતિક-ગતિ" બંધ થઇ ગઈ હતી તેમ છતાં પણ
તેનું ય "અસ્તિત્વ" તો ત્યાં (આકાશ માં) હોય છે જ.

જે શક્તિઓ અત્યારે વિશ્વમાં ક્રિયા કરી રહી છે,તે કલ્પ ને અંતે શાંત પડી જાય છે અને સુપ્ત (અવ્યક્ત)
સ્થિતિમાં આવી જાય છે.અને ફરીથી કલ્પ ના આરંભે તે જાગી ઉઠે છે અને
"આકાશ" પર "આઘાત" કરે છે.!!!!
અને એ આકાશમાંથી વિવિધ આકારો ઉત્પન્ન થાય છે,અને જેમ જેમ આકાશ પરિવર્તન પામતું જાય છે,
તેમ તેમ આ "પ્રાણ" (શક્તિ) પણ પરિવર્તન પામીને "શક્તિ"ના વિવિધ પ્રકારો રૂપે પ્રગટ થાય છે.

આ "પ્રાણ" વિશેનું "જ્ઞાન" અને તેના પર "કાબૂ -કે- નિયમન " એ જ "પ્રાણાયામ" નો ખરેખરો અર્થ છે.

   PREVIOUS PAGE          
        NEXT PAGE       
      INDEX PAGE