Jan 10, 2015

RajYog-Gujarati-Swami Vivekanand-રાજયોગ-સ્વામી વિવેકાનંદ-21

પ્રત્યાહાર અને ધારણા
"પ્રાણાયામ" પછી ના બે પગથિયાં ને "પ્રત્યાહાર" અને "ધારણા" કહેવામાં આવે છે.

"પ્રત્યાહાર" નો અર્થ થાય છે "પાછું વાળવું" મન ની બહિર્મુખી શક્તિ ઓને બહાર જતી અટકાવવી.અને
ઇન્દ્રિયો ની ગુલામી માંથી તેને મુક્ત કરવું. અને "ધારણા" એટલે મન ને અમુક સ્થળે ચોંટાડી રાખવું.

આપણ ને પદાર્થ નું જ્ઞાન કેવી રીતે થાય છે તે આગળ આવી ગયું છે. તેને ટૂંકમાં જરા તાજું કરીએ.
સૌથી પહેલાં બહારનાં સાધન કર્મેન્દ્રિયો છે.જે બહારના પદાર્થ ના  સંવેદનો ને લે છે.
ત્યાર પછી,અંદર ની ઇન્દ્રિયો-કે જે મગજમાં ના કેન્દ્ર દ્વારા શરીરમાં કાર્ય કરતી હોય છે,તે અને મન,
બધાં એકઠાં થઇ ને તે બહારના પદાર્થ સાથે જોડાય-ત્યારે આપણ ને તેનું જ્ઞાન થાય.

અહીં, આ વખતે મન ને એકાગ્ર કરીને -એક જ ઇન્દ્રિય પર કેન્દ્રિત કરવું,એ મુશ્કેલ (અઘરી) બાબત છે,
કારણ કે મન એ ઇન્દ્રિયો નું ગુલામ છે.અને તે મન તેની ચંચળતા માટે મશહૂર છે.અને તે હંમેશાં
બહારની બાજુએ -બાહ્ય-ઇન્દ્રિયો તરફ ભોગ ના ચસકા લેવા દોડે છે.

જગતમાં વારંવાર આપણે એ ઉપદેશ સાંભળીએ છીએ કે-"સારા બનો-સારા મનુષ્ય થાવ...." વગેરે...
"ચોરી કરવી નહિ" કે "જુઠ્ઠું બોલવું નહિ" -કે આવા તો અનેક ઉપદેશ લોકો આપે છે,
પણ આ ઉપદેશ માત્ર થી કંઈ વળતું નથી અને હકીકત માં તેઓ કોઈ મદદ કરતા નથી.
કેમ કે-સંજોગો પ્રમાણે લોકો નાં મન બદલાઈ જાય છે અને ચોરી કરે અને જુઠ્ઠું બોલે જ છે.
પણ, આવા લોકો ને તેમના મન પર કાબૂ રાખતાં શીખવવામાં આવે તો જ ખરી મદદ કરી કહેવાય.

સઘળી ક્રિયાઓ (આંતરિક કે બાહ્યિક) ત્યારે જ થાય છે કે-
સઘળી ઇન્દ્રિયો કે જે મગજના અમુક કેન્દ્રો સાથે જોડાય-અને
મન પણ જયારે (ઇચ્છાએ કે અનિચ્છાએ) તે કેન્દ્રો જોડે જોડાવા ખેંચાય છે.
અને એટલે જ લોકો મૂર્ખાઈ-ભરેલાં કાર્યો કરીને દુઃખી થાય છે.પણ જો તેમનું મન કાબૂમાં હોત-તો-
તે લોકો તેવા મૂર્ખાઈ ભરેલા કર્યો ના કરત.(અને સુખી રહેત)

જો એમણે મનને કાબૂમાં રાખ્યું હોત તો-એ મન -મગજના માંહેના ઇન્દ્રિયો ના  "અનુભવ-કેન્દ્રો"
સાથે જોડાયું ના હોત અને કુદરતી રીતે જ -સંવેદના અને ઈચ્છા કાબુમાં રહેત.અને દુઃખ ના આવત.
આમ કરવું (મનને કાબૂમાં રાખવું) એ સંપૂર્ણ-પણે શક્ય છે.

અત્યારના સમયમાં શ્રદ્ધા થી રોગ હટાવાનારા (ફેઈથ હીલિંગ) લોકોએ જાણ્યે-અજાણ્યે પણ આ યોગવિદ્યાનો
પાઠ ભણ્યો છે -કે આ યોગવિદ્યા નું જ્ઞાન તેમને આકસ્મિક રીતે હાથમાં આવી ચડ્યું છે-કે -
જેઓ દુઃખ ને નકારી કાઢવા મનુષ્ય ને તૈયાર કરીને તેમનું દુઃખ મટાડવામાં સફળ થાય છે.
અને આવે વખતે તેઓ ખરી રીતે યોગના આ "પ્રત્યાહાર" નો જ અંશ ઉપયોગમાં લે છે,કારણકે-
તેઓ તે રોગીના મન ને ઇન્દ્રિયોને અવગણવા જેટલું મજબૂત બનાવી દે છે.

આ જ પ્રકારે સંમોહન વિદ્યાવાળા ઓ પણ તેમનાં સુચનો દ્વારા,-દર્દી ના અંદર તત્પુરતો થોડા સમય માટે-
એક પ્રકાર નો વિકૃત "પ્રત્યાહાર" જ ઉત્તેજિત કરે છે.
સંમોહન કરનારા નબળા મન પર જ પ્રભાવ પાડી શકે છે,અને સંમોહન કરનાર ત્રાટક (સ્થિર નજર) કે-એવી
બીજી કોઈ રીત વડે,જેના પર સંમોહન નો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે તે મનુષ્ય ના મન ને નિશ્ચેટ-કે વિકૃત '
અવસ્થામાં લાવવામાં સફળ ના થાય ત્યાં સુધી તેમનાં સૂચનો અસર કરતાં નથી.

"સંમોહન કરનાર" કે "શ્રદ્ધા થી રોગ મટાડનાર" એ થોડા સમય માટે-તે પાત્ર કે દરદી ના મગજના કેન્દ્રો
પર જે કાબૂ જમાવવામાં આવે છે તે અનુચિત છે,(સારું નથી) કારણકે આખરે તે વિનાશક નીવડે છે.
એમાં તે મનુષ્ય (સંમોહન નું પાત્ર કે દરદી) પોતાની ઈચ્છા-શક્તિ વડે -પોતાના મગજ પર કાબૂ લેતો નથી.
પણ જાણે કે-દરદી ના મન ને -સંમોહક ની (સંમોહન કરનારની) ઇચ્છાશક્તિ -કે જે ઓચિંતા ઘા મારે છે અને,
તેના દ્વારા તત્પૂરતું તેને -બહેરું કે જડ કરી નાખવા જેવું છે.

આ સંમોહન એ તેજી ઘોડાઓના તોફાની વેગ ને લગામ કે બાવડા ના બળ વડે રોકવા જેવું નથી પણ-
તે ઘોડા ના માથા પર મોટા ઘા મારવાનું બીજા ને કહીને તત્પુરતા બેહોશ કે નરમ પાડી દેવા જેવું છે.

આ પ્રકાર ની (સંમોહન ની) દરેકેદરેક પ્રક્રિયા વખતે,પ્રક્રિયા નું પાત્ર,તેની માનસિક શક્તિનો અમુક અંશ
ગુમાવે છે અને અંતે (લાંબે ગાળે તો) તેનું મન -સંપૂર્ણ કાબૂ રાખવાની શક્તિ મેળવવાને બદલે-
ઢંગધડા વગરનું,બળ વગરનું અને જડ બની જાય છે.અને કદીક તો તે મનુષ્ય પાગલ પણ બની જાય!!!

જે પ્રયત્ન કાબૂ મેળવનાર ના પોતાના મન વડે જ (સ્વેચ્છાપૂર્વક) લેવાતો ના હોય, અને બીજો જ કોઈ
તેના પર કાબૂ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે તો-તે પ્રયત્ન ખતરનાક છે,વળી,
જે સાચો હેતૂ (મુક્તિ) આ પ્રત્યાહાર નો છે-તે હેતૂ પણ સરતો નથી.


   PREVIOUS PAGE          
        NEXT PAGE       
      INDEX PAGE