ભાગવત રહસ્ય-૭૭

 ડોંગરેજી મહારાજ ની કથા પર આધારિત       
      PREVIOUS PAGE
       NEXT PAGE               
    INDEX PAGE                     

સ્કંધ બીજો- ૪

એકાંત માં ઈશ્વરભજન કરો. એકાંત જલ્દી મન ને એકાગ્ર બનાવે છે.
એક શબ્દ નો અર્થ થાય છે-ઈશ્વર. એક ઈશ્વર માં સર્વ નો લય કરીને(સર્વ નો અંત કરીને) બેસે તે એકાંત.

ગૃહસ્થ ઘરમાં સમભાવ (સમતા) રાખી શકતો નથી, ભલે ને- એ રોજ ગીતા નો પાઠ કરે –કે-સમતા એ જ યોગ છે.
ગૃહસ્થાશ્રમના વ્યવહારો વિષમતાથી(અસમતાથી) ભરેલા છે. ત્યાં સમતા રાખવી ખુબ જ અઘરી છે.
વિષમતા (અસમતા) થી –વિરોધ- પેદા થાય છે.
ગૃહસ્થ ના ઘરમાં –ભોગ-ના –પરમાણુ-ઓ રહેલા છે. જેથી ઘરમાં રહી –સર્વ વ્યવહારો પરમાત્મા માં લય કરવાનું-અંત કરવાનું-
અઘરું છે. ઘર માં સતત પરમાત્મા નું ધ્યાન કરવું બહુ કઠણ છે.
આથી શુકદેવજી એ ભાગવત માં બહુ સ્પષ્ટ કહેલું છે-કે-જેનું મરણ સમીપ આવ્યું હોય તે ઘર છોડી ડે.(ગૃહાત પ્રવ્રજિતા ધીરઃ)

ઘર ની એક એક વસ્તુ માં મમતા હોય છે. આંખને દેખાય એટલે મોહ થાય છે.આંખને દેખાય ત્યાં સુધી આશક્તિ છૂટતી નથી.
કોઈ કહેશે-કે અમે બંગલો અહીં બંધાવ્યો છે અને ગંગાકિનારે કેમ કરી ને જવું?
ઘર છોડી ના જ શકતા હો-તો ઘરમાં રહેજો –પણ સાવધાની થી-વિવેક થી- રહેજો. મારું અસલી ઘર તો –પરમાત્મા ના ચરણો માં
છે- તે યાદ રાખજો. બાકી વ્યાસજી ના કહેવા મુજબ ઘર છોડવું વધુ સારું છે.
જ્યાં સુધી સંસાર નો સંબંધ છે ત્યાં સુધી-બ્રહ્મ સંબંધ-ભગવત સંબંધ –થતો નથી.

શુકદેવજી કહે છે-ધૈર્ય ની સાથે ઘર છોડવું,કોઈ પવિત્ર નદીના કિનારે કે પવિત્ર તીર્થ માં જવું. કોઈ મહાપુરુષે તપશ્ચર્યા કરી હોય તેવી
ભૂમિ માં રહેવું. તીર્થ ના જળ માં સ્નાન કરવું અને પવિત્ર –એકાંત સ્થાન માં આસન લગાવી બેસવું. અને પ્રણવ-ઓમ નો જપ કરવો..
પ્રાણાયામ થી (પ્રાણ) પ્રાણવાયુ ને વશ કરવો. મન નો –પ્રાણ સાથે સંબંધ છે.

પ્રાણાયામ- એ બહિરંગ (External) યોગ ની એક પ્રક્રિયા છે. શરીર- જીવન ના છેલ્લા દિવસ સુધી નિરોગી રહે-તે બહિરંગ  યોગ નું લક્ષ્ય છે.
મહાપ્રભુજી એ સુબોધિની માં કહ્યું છે કે-યોગ ને પણ ભક્તિ નો સહકાર જોઈએ.
યોગ ને જો ભક્તિનો સાથ ના હોય તો –યોગીનું પતન થાય છે-યોગી- રોગી બને છે. યોગ- સાધક ને બદલે બાધક થાય છે.
ભક્તિ સાથે યોગ કરે તો-પ્રભુ સાથે સંયોગ થાય છે.

પ્રાણાયામ ના ત્રણ પ્રકાર બતાવ્યા છે. પૂરક-કુંભક અને રેચક.

જમણા નસકોરા માંથી બહારની હવા(પ્રાણ) ને -અંદર –ખેંચવી તે પૂરક.
પ્રાણ ને શરીર માં અંદર રોકી રાખવો તે કુંભક. અને ડાબા નસકોરા માંથી પ્રાણ ને બહાર કાઢવો-તેને રેચક કહે છે.

આ થઇ –યોગ ની –તન ની  (શરીરની) પ્રક્રિયા. ભક્તિ નો સહકાર –આમાં કેમ આપવો ? તે વિષે ભાગવત કહે છે-કે-

પૂરક પ્રાણાયામ માં એવી ભાવના કરવાની કે –પ્રભુનું વ્યાપક-તેજોમય સ્વરૂપ મારા હૃદયમાં આવે છે.
કુંભક પ્રાણાયામ માં એવી ભાવના કરવાની કે-પ્રભુ સાથે જીવ નું મિલન થઇ –બ્રહ્મસંબંધ થયો છે. પ્રભુનું આલિંગન મળ્યું છે.
રેચક પ્રાણાયામ માં એવી ભાવના કરવાની છે કે-હું પ્રભુ સાથે એક થયો-એટલે મારું પાપ-વાસના-વિકારો બહાર નીકળે છે.

રોજ નિયમિત પ્રાણાયામ (ઓછામાં ઓછા-ત્રણ)- કરવાથી ધીરે ધીરે મન ના સંકલ્પ-વિકલ્પો ઓછા થાય છે. મન સ્થિર થાય છે.

મન ના બે પ્રકાર છે. સ્થૂળ મન અને સૂક્ષ્મ મન.

પ્રાણાયામ થી સ્થૂળ મન ની શુદ્ધિ થાય છે,સ્થિર થાય છે. પણ સૂક્ષ્મ મન ને શુદ્ધ કરવા વિરાટ પુરુષ નું ધ્યાન (અંતઃરંગ(Internal) યોગ)  કરવાની જરૂર પડે છે.
જગત જેને આધારે ટક્યું છે-તે-વિરાટ પુરુષ. 
માટે પ્રાણાયામ પછી મન ને વધારે શુદ્ધ કરવા વિરાટ પુરુષનું ધ્યાન કરવાનું કહે છે.

શુકદેવજી કહે છે-અમારી નિષ્ઠા –નિર્ગુણ માં છે.તેમ છતાં શ્રીકૃષ્ણ ની મધુર લીલાઓ બળપૂર્વક મારા હૃદયને-મનને-પોતાની તરફ
ખેંચી લે છે. અને એ જ કારણ થી મેં ભાગવત નું અધ્યયન કર્યું અને હું તને સંભળાવું છું. સર્વ શાસ્ત્રો નો સાર એટલો જ છે કે-
ભગવાન ના નામો નું પ્રેમ થી સંકીર્તન કરવું. મેં સર્વ શસ્ત્રો ઉથલાવી જોયાં, વારંવાર વિચાર કરી જોયો, પછી તેમાંથી એક જ સાર
નીકળ્યો કે સર્વ નું ધ્યેય –એક નારાયણ હરિ જ છે. એટલે –નિશ્ચય કર્યો કે-એક ભગવાન નું જ ધ્યાન કરવું.

નિર્ગુણ અને સગુણ બંને એકબીજા ના પૂરક છે.

       
      PREVIOUS PAGE
       NEXT PAGE               
    INDEX PAGE